تفاوت آنژیوگرافی، آنژیوپلاستی و استنت قلب چیست؟

بیماری‌های قلبی‌عروقی همچنان مهم‌ترین علت مرگ در جهان هستند. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۹.۸ میلیون نفر بر اثر بیماری‌های قلبی‌عروقی جان خود را از دست داده‌اند؛ رقمی معادل حدود ۳۲ درصد کل مرگ‌های جهان. همچنین حدود ۸۵ درصد این مرگ‌ها ناشی از حمله قلبی و سکته مغزی بوده است. به همین دلیل، تشخیص و درمان به‌موقع گرفتگی عروق اهمیت زیادی دارد. سه اصطلاحی که بیماران در این مسیر زیاد می‌شنوند «آنژیوگرافی»، «آنژیوپلاستی» و «استنت قلب» هستند. این سه به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یک معنی ندارند: آنژیوگرافی عمدتاً برای دیدن و تشخیص گرفتگی عروق است، آنژیوپلاستی برای باز کردن رگ انجام می‌شود و استنت وسیله‌ای است که معمولاً هنگام آنژیوپلاستی داخل رگ قرار می‌گیرد تا رگ باز بماند.

بنابراین اگر بخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم، آنژیوگرافی به پزشک نشان می‌دهد مشکل کجاست؛ آنژیوپلاستی مشکل را باز می‌کند و استنت کمک می‌کند نتیجه این باز شدن حفظ شود.

آنژیوگرافی قلب چیست؟

آنژیوگرافی کرونری نوعی تصویربرداری از رگ‌هایی است که خون را به عضله قلب می‌رسانند. در این روش پزشک معمولاً یک کاتتر باریک را از طریق شریان مچ دست یا کشاله ران وارد سیستم عروقی می‌کند. پس از رساندن کاتتر به عروق کرونر، ماده حاجب تزریق می‌شود و با استفاده از اشعه X، مسیر عبور خون و محل تنگی یا انسداد رگ‌ها مشخص می‌شود.

نکته مهم این است که انجام آنژیوگرافی به معنی گذاشتن استنت نیست. ممکن است تصاویر نشان دهند رگ‌ها گرفتگی قابل‌توجهی ندارند و بیمار تنها به دارو و کنترل عوامل خطر نیاز داشته باشد. حتی در صورت وجود گرفتگی نیز محل، شدت و تعداد عروق درگیر در انتخاب روش درمان نقش دارند.

آنژیوپلاستی قلب چیست؟

آنژیوپلاستی عروق کرونر که در اصطلاح پزشکی به آن PCI یا Percutaneous Coronary Intervention نیز گفته می‌شود، یک روش درمانی کم‌تهاجمی برای باز کردن شریان کرونری تنگ یا مسدود است. در این روش کاتتری که در انتهای آن بالون کوچکی قرار دارد به محل گرفتگی هدایت می‌شود. با باد شدن بالون، پلاک و تنگی به سمت دیواره رگ فشرده شده و فضای بیشتری برای عبور خون ایجاد می‌شود.

در بسیاری از موارد، پس از باز شدن شریان، یک استنت نیز در همان محل قرار داده می‌شود. بنابراین عبارت‌هایی مانند «آنژیوپلاستی»، «PCI» و «بالون زدن قلب» معمولاً به یک مداخله درمانی اشاره دارند، در حالی که استنت یکی از ابزارهایی است که ممکن است در جریان همین درمان استفاده شود.

استنت قلب چیست و چه فرقی با آنژیوپلاستی دارد؟

استنت قلب که در زبان روزمره گاهی «فنر قلب» نامیده می‌شود، یک لوله توری بسیار کوچک است که در محل تنگی شریان قرار می‌گیرد تا دیواره رگ را باز نگه دارد. استنت در بدن باقی می‌ماند و به حفظ جریان خون در شریان کمک می‌کند.

پس استنت خودش نام یک عمل جداگانه نیست؛ بلکه وسیله‌ای است که معمولاً طی آنژیوپلاستی در رگ قرار داده می‌شود. Mayo Clinic نیز توضیح می‌دهد که پس از باز شدن شریان با بالون، استنت می‌تواند در محل قرار گیرد تا احتمال تنگ شدن دوباره رگ کاهش پیدا کند. بسیاری از استنت‌های امروزی از نوع دارویی یا Drug-Eluting Stent هستند و به‌تدریج دارویی آزاد می‌کنند که احتمال رشد بیش از حد بافت و تنگی مجدد در محل استنت را کاهش می‌دهد.

رابطه آنژیوگرافی، آنژیوپلاستی و استنت چگونه است؟

یکی از دلایل اصلی سردرگمی بیماران این است که هر سه مورد ممکن است پشت سر هم و حتی طی یک جلسه انجام شوند.

برای مثال، بیماری با درد قفسه سینه و شواهد مشکوک به بیماری عروق کرونر به بیمارستان مراجعه می‌کند. پزشک ابتدا با آنژیوگرافی عروق را مشاهده می‌کند. اگر یک تنگی مهم و قابل درمان با PCI دیده شود، ممکن است پزشک در ادامه همان جلسه کاتتر مخصوص آنژیوپلاستی را به محل گرفتگی ببرد، بالون را باز کند و در صورت نیاز استنت قرار دهد.

اما این روند برای همه بیماران یکسان نیست. بعد از آنژیوگرافی ممکن است یکی از این تصمیم‌ها گرفته شود:

• ادامه درمان با دارو و اصلاح سبک زندگی، اگر گرفتگی خفیف باشد یا مداخله ضرورت نداشته باشد.
• انجام آنژیوپلاستی و در بسیاری از موارد استنت‌گذاری، اگر گرفتگی برای درمان از طریق کاتتر مناسب باشد.
• بررسی گزینه‌های دیگر مانند جراحی بای‌پس عروق کرونر در بعضی بیماران با بیماری پیچیده یا درگیری چند رگ؛ تصمیم نهایی به آناتومی عروق و وضعیت بالینی فرد بستگی دارد.

به همین دلیل، نمی‌توان تنها با دانستن «درصد گرفتگی» مشخص کرد که یک بیمار حتماً به استنت نیاز دارد. محل تنگی، طول ضایعه، تعداد رگ‌های درگیر، علائم، عملکرد قلب، بیماری‌های زمینه‌ای و نتایج سایر بررسی‌ها هم در تصمیم پزشک مؤثرند.

آیا می‌توان آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی را همزمان انجام داد؟

بله. یکی از مزایای آنژیوگرافی تهاجمی این است که اگر پزشک گرفتگی مهمی پیدا کند و شرایط برای مداخله مناسب باشد، در بسیاری از موارد امکان آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری در همان جلسه وجود دارد. Mayo Clinic نیز اشاره می‌کند که هنگام آنژیوگرافی کرونری می‌توان در صورت وجود انسداد مناسب، درمان با بالون و استنت را انجام داد.

با این حال، «همزمان بودن» یک قانون همیشگی نیست. گاهی پزشک پس از مشاهده تصاویر نیاز دارد درباره بهترین روش درمان با تیم قلب مشورت کند یا اطلاعات بیشتری درباره وضعیت بیمار به دست آورد.

فرق آنژیوگرافی با سی‌تی آنژیوگرافی چیست؟

یکی دیگر از مواردی که ممکن است باعث سردرگمی شود، تفاوت آنژیوگرافی معمولی با سی‌تی آنژیوگرافی کرونر یا CCTA است. در سی‌تی آنژیوگرافی، ماده حاجب معمولاً از طریق ورید تزریق می‌شود و دستگاه CT از عروق قلب تصویربرداری می‌کند؛ بنابراین کاتتر تا عروق کرونر هدایت نمی‌شود. این روش می‌تواند اطلاعات بسیار مفیدی برای بررسی عروق بدهد، اما اگر انسدادی پیدا شود، امکان بالون زدن یا استنت‌گذاری در همان سی‌تی اسکن وجود ندارد. در مقابل، آنژیوگرافی کاتتری علاوه بر مشاهده مستقیم عروق، امکان ادامه درمان با PCI را نیز فراهم می‌کند.

به همین علت انتخاب بین این دو روش براساس احتمال بیماری، علائم و تشخیص متخصص قلب انجام می‌شود. مقایسه جزئی‌تر این دو تکنیک در مطلب آنژیوگرافی بهتر است یا سی‌تی آنژیوگرافی؟ ارائه شده است.

آیا هر گرفتگی عروق قلب به استنت نیاز دارد؟

خیر. وجود تنگی عروق الزاماً به معنی نیاز قطعی به استنت نیست.

برخی بیماران با درمان دارویی، کنترل فشار خون و قند، کاهش کلسترول، ترک دخانیات و اصلاح سبک زندگی مدیریت می‌شوند. در مقابل، در شرایطی مانند برخی انواع حمله قلبی یا تنگی‌های مهمی که باعث کاهش قابل‌توجه جریان خون می‌شوند، مداخله کرونری ممکن است ضرورت بیشتری داشته باشد.

همچنین در بیماری شدید چندرگی یا شرایط خاص آناتومیک، ممکن است پزشک به جای PCI گزینه جراحی بای‌پس عروق کرونر را بررسی کند. NHLBI نیز PCI و جراحی بای‌پس را به‌عنوان دو روش متفاوت بازگرداندن خون‌رسانی در بیماری جدی عروق کرونر معرفی می‌کند.

شناخت مشکلاتی مانند آترواسکلروز و سایر علل انسداد عروق نیز به درک بهتر علت این تصمیم‌ها کمک می‌کند؛ در مقاله انواع بیماری‌های عروقی و کاربرد آنژیوگرافی در درمان آن‌ها ارتباط این بیماری‌ها با آنژیوگرافی و درمان‌های عروقی بررسی شده است.

بعد از گذاشتن استنت چه اتفاقی می‌افتد؟

پس از استنت‌گذاری، جریان خون از رگی که باز شده بهتر عبور می‌کند؛ اما درمان بیمار در همان نقطه تمام نمی‌شود. وجود استنت به این معنی نیست که زمینه بیماری عروق کرونر کاملاً از بین رفته است. کنترل عواملی مانند کلسترول بالا، فشار خون، دیابت، مصرف دخانیات، تغذیه نامناسب و کم‌تحرکی همچنان اهمیت دارد.

موضوع مهم دیگر مصرف داروهای ضدپلاکت است. بعد از استنت، پزشک معمولاً داروهایی برای جلوگیری از تشکیل لخته داخل استنت تجویز می‌کند. نوع دارو و مدت مصرف آن به شرایط بیمار، نوع مداخله و خطر خونریزی بستگی دارد؛ بنابراین قطع خودسرانه داروهای ضدپلاکت بعد از استنت می‌تواند خطرناک باشد و هر تغییری باید با نظر پزشک انجام شود. NHLBI نیز مصرف داروهای ضدلخته یا ضدپلاکت را یکی از بخش‌های مهم مراقبت پس از استنت‌گذاری می‌داند.

آیا آنژیوگرافی، آنژیوپلاستی و استنت خطر دارند؟

هر سه در مراکز تخصصی به‌طور روتین انجام می‌شوند، اما مانند هر اقدام پزشکی بدون ریسک نیستند.

در آنژیوگرافی، عوارضی مانند خونریزی یا کبودی محل ورود کاتتر، واکنش به ماده حاجب و در افراد مستعد اختلال عملکرد کلیه ممکن است رخ دهد. آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری نیز علاوه بر این موارد می‌توانند با عوارضی مانند آسیب به رگ، اختلال ریتم قلب، تشکیل لخته داخل استنت یا تنگی مجدد همراه باشند. احتمال و شدت این مشکلات برای همه بیماران یکسان نیست و به سن، وضعیت کلی سلامت، بیماری‌های زمینه‌ای و پیچیدگی ضایعه عروقی بستگی دارد.

پس از انجام آنژیوگرافی، توجه به محل ورود کاتتر و علائمی مانند خونریزی کنترل‌نشده، درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس، سردی یا تغییر رنگ اندام اهمیت دارد. راهنمای مراقبت‌های بعد از آنژیوگرافی قلب جزئیات بیشتری درباره دوره پس از ترخیص و علائم هشدار ارائه می‌کند.

کدام یک «عمل قلب» محسوب می‌شود؟

در زبان روزمره ممکن است هر سه روش «عمل قلب» نامیده شوند، اما از نظر پزشکی تفاوت دارند. آنژیوگرافی یک روش تشخیصی تهاجمی مبتنی بر کاتتر است. آنژیوپلاستی یا PCI یک مداخله درمانی از راه پوست محسوب می‌شود و استنت نیز وسیله‌ای است که طی همین مداخله در رگ قرار می‌گیرد. هیچ‌کدام از این موارد به معنای جراحی قلب باز نیستند. در واقع یکی از دلایل توسعه PCI این بوده که در بیماران مناسب بتوان بدون ایجاد برش بزرگ جراحی، از طریق کاتتر به شریان کرونر رسید و جریان خون را بهبود داد.

جمع‌بندی؛ سه اصطلاح شبیه؛ سه کاربرد متفاوت

تفاوت آنژیوگرافی، آنژیوپلاستی و استنت قلب را می‌توان در سه عبارت خلاصه کرد: آنژیوگرافی برای پیدا کردن مشکل است، آنژیوپلاستی برای باز کردن رگ و استنت برای باز نگه داشتن آن. ممکن است یک بیمار فقط آنژیوگرافی انجام دهد و به درمان دارویی نیاز داشته باشد، در حالی که بیمار دیگری پس از مشخص شدن انسداد در همان جلسه تحت آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری قرار گیرد. بنابراین شنیدن عبارت «گرفتگی عروق» به‌تنهایی برای تعیین نوع درمان کافی نیست و تصمیم باید بر اساس تصاویر عروقی، شدت و محل تنگی، علائم بیمار و ارزیابی متخصص قلب انجام شود.

اگر پزشک برای شما آنژیوگرافی پیشنهاد کرده است، آشنایی دقیق با مراحل و کاربردهای آنژیوگرافی قلبی می‌تواند کمک کند بدانید در زمان انجام این بررسی چه اتفاقی می‌افتد و چرا نتیجه آن در انتخاب میان درمان دارویی، آنژیوپلاستی، استنت یا سایر روش‌های درمانی نقش مهمی دارد.