زایمان زودرس به تولد نوزاد پیش از کامل شدن هفته ۳۷ بارداری گفته میشود. برآوردهای جهانی نشان میدهد در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۳.۴ میلیون نوزاد، معادل ۹.۹ درصد از کل تولدهای زنده جهان، نارس متولد شدهاند؛ یعنی تقریباً از هر ۱۰ نوزاد، یک نوزاد. همچنین نرخ تولد زودرس در کشورهای مختلف حدود ۴ تا ۱۶ درصد گزارش شده است. این اعداد اهمیت شناخت زودهنگام علائم را نشان میدهند، زیرا مراجعه بهموقع میتواند فرصت بیشتری برای ارزیابی مادر و جنین و در صورت نیاز، انجام درمانهای مؤثر فراهم کند.
همه دردها یا انقباضات دوران بارداری به معنی شروع زایمان زودرس نیستند؛ اما اگر قبل از هفته ۳۷ انقباضات منظم، فشار لگنی، کمردرد مداوم، تغییر ترشحات واژن یا نشت مایع ایجاد شود، نباید منتظر شدیدتر شدن علائم ماند. ACOG توصیه میکند در صورت مشاهده نشانههای احتمالی زایمان زودرس، مادر بدون تأخیر با متخصص زنان یا مرکز درمانی تماس بگیرد. برای آشنایی کلی با علائم شروع و مراحل زایمان نیز میتوانید مقالات مرتبط در بخش بلاگ سایت بیمارستان یثربی را مطالعه کنید.
زایمان زودرس دقیقاً چیست؟
دو اصطلاح «درد زایمان زودرس» و «تولد زودرس» گاهی به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما از نظر پزشکی تفاوت دارند. Preterm labor یا درد زایمان زودرس زمانی مطرح میشود که انقباضات رحم پیش از هفته ۳۷ آغاز شده و باعث تغییراتی مانند نازک شدن یا باز شدن دهانه رحم شوند. در مقابل، preterm birth یا تولد زودرس به تولد نوزاد قبل از تکمیل ۳۷ هفته بارداری گفته میشود.
سازمان جهانی بهداشت تولدهای زودرس را بر اساس سن بارداری به سه گروه تقسیم میکند:
- بسیار زودرس: کمتر از ۲۸ هفته
- زودرس شدید: از ۲۸ تا کمتر از ۳۲ هفته
- زودرس متوسط تا دیررس: از ۳۲ تا قبل از ۳۷ هفته
هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، معمولاً نوزاد به حمایت پزشکی و مراقبتهای تخصصی بیشتری نیاز خواهد داشت.
مهمترین علائم زایمان زودرس چیست؟
علائم در همه مادران یکسان نیست و گاهی ممکن است بسیار خفیف باشند. بعضی زنان حتی انقباضات واضح و دردناک ندارند. مهمترین نشانههایی که پیش از هفته ۳۷ باید جدی گرفته شوند عبارتاند از:
انقباضات منظم یا مکرر رحم
سفت شدن مکرر شکم یا انقباضاتی که بهصورت منظم تکرار میشوند، حتی اگر درد زیادی نداشته باشند، میتوانند از علائم زایمان زودرس باشند.
در انقباضات واقعی زایمان، الگوی انقباضات معمولاً بهتدریج منظمتر میشود و فاصله میان آنها کاهش پیدا میکند. تنها شدت درد تعیینکننده نیست؛ انقباضات بدون درد نیز ممکن است با تغییرات دهانه رحم همراه باشند.
احساس فشار در لگن یا پایین شکم
احساس سنگینی، فشار رو به پایین در لگن یا حسی شبیه اینکه جنین به قسمت پایین لگن فشار وارد میکند، میتواند نشانهای باشد که نیاز به بررسی دارد.
اگر این احساس جدید است و بهخصوص با انقباض، کمردرد یا تغییر ترشحات همراه شده، بهتر است سریع با پزشک یا بخش زایمان تماس گرفته شود.
کمردرد مداوم و مبهم
کمردرد در بارداری شایع است، اما کمردرد جدید، مداوم و مبهم در قسمت پایین کمر میتواند یکی از علائم درد زایمان زودرس باشد.
اهمیت این علامت زمانی بیشتر میشود که قبلاً چنین دردی وجود نداشته یا همراه با سفت شدن شکم، فشار لگنی یا تغییر ترشحات ظاهر شده باشد.
گرفتگی شبیه درد قاعدگی
کرامپ یا گرفتگی پایین شکم شبیه دردهای دوران قاعدگی، با یا بدون اسهال، یکی دیگر از علائم احتمالی است. اگر این گرفتگیها قبل از هفته ۳۷ مداوم یا تکرارشونده باشند، ارزیابی پزشکی لازم است.
تغییر ترشحات واژن
افزایش ناگهانی میزان ترشح یا تغییر ماهیت آن به حالت آبکی، مخاطی یا خونی از نشانههایی است که نباید نادیده گرفته شود.
ترشحات خونی یا صورتی در روزهای نزدیک به موعد زایمان میتوانند با تغییرات دهانه رحم ارتباط داشته باشند، اما بروز چنین تغییری پیش از هفته ۳۷ نیازمند تماس با تیم درمان است.
نشت مایع یا پاره شدن کیسه آب؛ علامتی که نباید منتظر ماند
پارگی کیسه آب همیشه به شکل خروج ناگهانی حجم زیادی از مایع اتفاق نمیافتد. گاهی مایع آمنیوتیک فقط بهصورت نشت یا رطوبت مداوم و غیرقابل کنترل دیده میشود.
ممکن است مادر تصور کند این رطوبت مربوط به ترشحات طبیعی بارداری یا ادرار است. اگر قبل از هفته ۳۷ احساس کردید مایع شفافی از واژن نشت میکند یا لباس زیر مرتب خیس میشود، با پزشک یا بخش زایمان تماس بگیرید و منتظر شروع انقباضات نمانید. ACOG توصیه میکند پس از پارگی کیسه آب، حتی اگر انقباضی وجود نداشته باشد، مادر با مرکز درمانی تماس بگیرد.
چه علائمی به بررسی فوری نیاز دارند؟
بهطور کلی، هر علامت احتمالی زایمان قبل از هفته ۳۷ ارزش بررسی پزشکی دارد. با این حال، بعضی نشانهها اهمیت ویژهای دارند و بهتر است مراجعه به بیمارستان به تعویق نیفتد:
- نشت یا خروج ناگهانی مایع از واژن و احتمال پارگی کیسه آب
- خونریزی واژینال، بهویژه اگر قابلتوجه باشد
- انقباضات منظم و مکرر پیش از هفته ۳۷
- درد شدید و مداومی که بین انقباضات برطرف نمیشود
- کاهش محسوس حرکات جنین نسبت به الگوی معمول او
- فشار جدید و قابلتوجه در لگن همراه با سایر علائم زایمان
- کمردرد مداوم همراه با انقباض، ترشحات غیرعادی یا فشار لگنی
ACOG بهطور مشخص توصیه میکند در صورت پارگی کیسه آب، خونریزی شدید، درد شدید مداوم یا کاهش حرکات جنین، مادر برای ارزیابی پزشکی اقدام کند.
تفاوت انقباضات زایمان زودرس با انقباضات براکستون هیکس چیست؟
انقباضات براکستون هیکس یا «انقباضات تمرینی» ممکن است هفتهها پیش از موعد زایمان ایجاد شوند و گاهی تشخیص آنها از انقباضات واقعی برای مادر دشوار باشد.
در زایمان واقعی، انقباضات معمولاً الگوی مشخصتری پیدا میکنند، قویتر میشوند و فاصله زمانی میان آنها کمتر میشود. در مقابل، انقباضات کاذب ممکن است نامنظم باشند و شدت آنها افزایش مداومی نداشته باشد. ACOG همچنین اشاره میکند که درد انقباضات واقعی ممکن است از پشت شروع شود و به قسمت جلوی بدن حرکت کند. اما قبل از هفته ۳۷ نباید صرفاً بر اساس این تفاوتها در خانه نتیجه گرفت که انقباضات «کاذب» هستند. تشخیص قطعی گاهی نیازمند بررسی دهانه رحم و سایر ارزیابیهای پزشکی است.
آیا هر انقباضی قبل از هفته ۳۷ به تولد نوزاد منجر میشود؟
خیر. وجود انقباض یا حتی برخی علائم مشکوک لزوماً به معنی این نیست که نوزاد حتماً طی چند ساعت یا چند روز آینده متولد خواهد شد.
برای تشخیص درد زایمان زودرس، پزشک بررسی میکند که آیا انقباضات با تغییرات دهانه رحم همراه هستند یا خیر. ممکن است مادر علائم داشته باشد، اما پس از بررسی مشخص شود دهانه رحم تغییر مهمی نکرده است.
با این حال، در منزل نمیتوان با اطمینان این تفاوت را تشخیص داد؛ به همین دلیل علائم جدید پیش از هفته ۳۷ باید گزارش شوند.
در بیمارستان برای تشخیص زایمان زودرس چه بررسیهایی انجام میشود؟
ارزیابی با شرح حال دقیق شروع میشود. پزشک یا ماما درباره زمان شروع علائم، تعداد و شدت انقباضات، ترشحات، احتمال نشت مایع، خونریزی و حرکات جنین سؤال میکند.
ممکن است ضربان قلب جنین و انقباضات رحم پایش شود و معاینه با اسپکولوم برای بررسی دهانه رحم، خونریزی، ترشحات یا احتمال پارگی پردههای جنینی انجام شود. در بعضی شرایط نیز معاینه دهانه رحم لازم است. NICE این ارزیابی بالینی را یکی از مراحل اصلی بررسی مادر مشکوک به زایمان زودرس میداند.
اندازهگیری طول دهانه رحم چه کمکی میکند؟
در بعضی مادران مبتلا به علائم مشکوک، پزشک ممکن است با سونوگرافی واژینال طول دهانه رحم را اندازهگیری کند.
کوتاه شدن قابلتوجه دهانه رحم میتواند احتمال وقوع زایمان زودرس را بیشتر کند. بر اساس راهنمای NICE، در زنان علامتدار از هفته ۳۰ به بعد، اندازهگیری طول سرویکس با سونوگرافی واژینال میتواند برای تخمین احتمال زایمان طی ۴۸ ساعت مورد استفاده قرار گیرد.
این بررسی برای همه زنان باردار و در هر شرایطی ضرورت ندارد و تصمیم درباره آن به سن بارداری، علائم و ارزیابی متخصص بستگی دارد.
آزمایش فیبرونکتین جنینی چیست؟
Fetal Fibronectin یا fFN پروتئینی است که در محل اتصال پردههای جنینی به رحم وجود دارد. در برخی مادرانی که علائم زایمان زودرس دارند و پردههای جنینی سالم است، نمونه ترشحات واژن و دهانه رحم میتواند برای بررسی این ماده استفاده شود.
طبق راهنمای NICE، در برخی زنان باردار از هفته ۳۰ به بعد که اندازهگیری طول دهانه رحم با سونوگرافی واژینال امکانپذیر یا قابلقبول نیست، آزمایش fFN میتواند به تخمین احتمال زایمان طی ۴۸ ساعت کمک کند.
نتیجه این آزمایش بهتنهایی برای تصمیمگیری همه بیماران کافی نیست و باید همراه با علائم و یافتههای بالینی تفسیر شود.
اگر زایمان زودرس تأیید شود چه اتفاقی میافتد؟
اقدامات درمانی به سن بارداری، وضعیت مادر و جنین، وجود یا عدم وجود عفونت، پارگی کیسه آب و میزان پیشرفت زایمان بستگی دارد.
هدف همیشه متوقف کردن زایمان نیست. گاهی ادامه بارداری برای مدت کوتاهی میتواند به نفع جنین باشد و گاهی وضعیت مادر یا جنین بهگونهای است که ادامه بارداری مناسب نیست.
کورتیکواستروئیدها برای تکامل جنین
اگر احتمال تولد زودرس طی چند روز آینده وجود داشته باشد، ممکن است کورتیکواستروئید برای مادر تجویز شود تا تکامل برخی اندامهای جنین، بهویژه ریهها، سریعتر شود.
ACOG استفاده از یک دوره کورتیکواستروئید را معمولاً در بارداریهای ۲۴ تا ۳۴ هفته که احتمال تولد طی ۷ روز آینده وجود دارد توصیه میکند؛ در برخی شرایط، استفاده از آن در سنین بارداری دیگر نیز مطرح میشود.
داروهای تأخیرانداز انقباضات
در بعضی شرایط از داروهای توکولیتیک برای به تأخیر انداختن کوتاهمدت زایمان استفاده میشود. هدف این داروها معمولاً متوقف کردن زایمان برای هفتهها نیست؛ بلکه گاهی تأخیر حدود چند ساعت تا ۴۸ ساعت فرصت میدهد درمانهایی مانند کورتیکواستروئید تکمیل شوند یا مادر به بیمارستان مجهز به بخش مراقبتهای ویژه نوزادان منتقل شود.
منیزیم سولفات
اگر احتمال تولد در سن بارداری بسیار پایین وجود داشته باشد، ممکن است منیزیم سولفات برای محافظت عصبی جنین تجویز شود. ACOG بیان میکند این درمان میتواند در مادرانی که کمتر از ۳۲ هفته باردار هستند و احتمال تولد قریبالوقوع وجود دارد مورد استفاده قرار گیرد. این داروها باید فقط در بیمارستان و بر اساس تشخیص پزشک استفاده شوند.
آیا استراحت در منزل میتواند جلوی زایمان زودرس را بگیرد؟
اگر علائم زایمان زودرس دارید، به جای تصمیمگیری خودسرانه برای استراحت در منزل، باید با پزشک یا بخش زایمان تماس بگیرید.
وجود انقباضات، نشت مایع یا تغییر ترشحات را نمیتوان بدون ارزیابی پزشکی صرفاً به فعالیت زیاد یا خستگی نسبت داد. همچنین درمانهایی مانند توکولیتیکها برای هر فردی که انقباض دارد تجویز نمیشوند؛ برای مثال ACOG میگوید در صورت وجود علائم انقباضی بدون تغییر دهانه رحم، این داروها معمولاً تجویز نمیشوند.
چه کسانی بیشتر در معرض زایمان زودرس هستند؟
زایمان زودرس ممکن است در بارداریای اتفاق بیفتد که عامل خطر مشخصی ندارد. بااینحال برخی شرایط میتوانند احتمال آن را افزایش دهند، از جمله سابقه زایمان زودرس، بارداری دوقلو یا چندقلویی، کوتاهی دهانه رحم، برخی مشکلات رحم یا دهانه رحم، بعضی عفونتها و برخی مشکلات مربوط به جفت یا سلامت مادر.
داشتن عامل خطر به معنی قطعی بودن زایمان زودرس نیست. در مقابل، نداشتن هیچکدام از این عوامل نیز به این معنا نیست که میتوان علائم هشداردهنده را نادیده گرفت.
آیا زایمان زودرس حتماً به معنی زایمان سزارین است؟
خیر. زودرس بودن تولد بهتنهایی تعیین نمیکند که نوزاد از چه روشی متولد شود. انتخاب روش تولد بر اساس سن بارداری، وضعیت قرارگیری جنین، سلامت مادر و جنین، وضعیت جفت، پیشرفت زایمان و سایر شرایط پزشکی انجام میشود.
در بعضی شرایط امکان زایمان واژینال وجود دارد و در شرایط دیگر ممکن است زایمان سزارین مناسب یا ضروری باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز اشاره میکند که برخی تولدهای زودرس خودبهخودی هستند و برخی دیگر به دلیل شرایط پزشکی با القای زایمان یا سزارین زودتر انجام میشوند.
برای آشنایی بیشتر با روند زایمان طبیعی و شرایط انجام آن میتوانید راهنمای بیمارستان یثربی را مطالعه کنید. همچنین توضیحات مربوط به مراحل و موارد ضرورت زایمان سزارین در مقاله اختصاصی این روش آمده است.
اگر علائم برطرف شدند، باز هم باید پزشک را مطلع کرد؟
اگر پیش از هفته ۳۷ علائمی مانند انقباضات منظم، نشت مایع، خونریزی یا تغییر محسوس ترشحات داشتهاید، بهتر است حتی در صورت کاهش علائم، موضوع را با پزشک یا ماما در میان بگذارید. در مواردی که پس از ارزیابی پزشکی احتمال زایمان زودرس پایین تشخیص داده میشود و مادر به منزل بازمیگردد، NICE توصیه میکند اگر علائم ادامه پیدا کردند یا دوباره برگشتند، بیمار مجدداً برای ارزیابی مراجعه کند.
چه زمانی منتظر نمانیم؟
قاعده کاربردی این است که اگر هنوز به هفته ۳۷ نرسیدهاید و احساس میکنید علائم زایمان شروع شده است، برای دیدن اینکه آیا علائم شدیدتر میشوند منتظر نمانید. انقباضات منظم، نشت مایع، خونریزی، فشار لگنی، کمردرد مداوم یا تغییر غیرعادی ترشحات همگی میتوانند نیازمند بررسی باشند. در صورت کاهش حرکات جنین، خونریزی قابلتوجه، پارگی کیسه آب یا درد شدید و مداوم، مراجعه سریع به مرکز درمانی اهمیت بیشتری دارد.
شناخت بهموقع علائم، اولین قدم برای مراقبت از مادر و نوزاد
بسیاری از علائم زایمان زودرس میتوانند شبیه ناراحتیهای معمول بارداری باشند و مشاهده یک علامت بهتنهایی الزاماً به معنی تولد قریبالوقوع نیست. آنچه اهمیت دارد سن بارداری، الگوی علائم و ارزیابی پزشکی بهموقع است.
اگر قبل از هفته ۳۷ انقباضات منظم یا مکرر، نشت مایع، تغییر ترشحات، خونریزی، فشار لگنی یا کمردرد مداوم ایجاد شد، تماس زودهنگام با تیم درمان امکان بررسی دقیقتر را فراهم میکند. تشخیص سریع در موارد واقعی زایمان زودرس میتواند زمان ارزشمندی برای اقدامات پزشکی مؤثر و آمادهسازی مناسب برای تولد نوزاد فراهم کند.
